Tradycja wczesnego Kościoła jest wyjątkowo zgodna w kwestii autorstwa czterech Ewangelii. Choć same teksty biblijne nie zawsze podają imiona autorów bezpośrednio, jednomyślność świadectw z II wieku sugeruje, że ich tożsamość była dobrze znana pierwszej generacji chrześcijan. Rzadko zdarzało się, aby dzieła tej rangi krążyły anonimowo. Przyjrzyjmy się bliżej sylwetkom mężczyzn, którym przypisuje się spisanie życia Jezusa.
Mateusz: Ewangelista z piórem urzędnika
Pierwsza Ewangelia przypisywana jest Mateuszowi, jednemu z dwunastu apostołów, znanemu również pod imieniem Lewi. Przed powołaniem przez Jezusa pełnił on funkcję poborcy podatkowego w Kafarnaum. Profesja ta miała znaczenie dla powstania tekstu – jako poborca należał do nielicznej grupy Galilejczyków posiadających umiejętność sprawnego sporządzania notatek.
Tradycja przekazana przez Papiasza sugeruje, że Mateusz mógł pierwotnie spisać zbiór wypowiedzi Jezusa w języku hebrajskim (lub aramejskim), który później został rozwinięty w znaną nam grecką Ewangelię. Styl dzieła wskazuje, że autor był żydowskim mędrcem, dobrze znającym Pisma i posługującym się technikami interpretacyjnymi typowymi dla ówczesnych uczonych w Piśmie.
Marek: Tłumacz św. Piotra
Autorstwo drugiej Ewangelii tradycyjnie przypisuje się Janowi Markowi, który był krewnym Barnaby i towarzyszem podróży apostoła Pawła. Kluczowym źródłem informacji dla Marka miał być jednak apostoł Piotr, którego Marek był bliskim współpracownikiem.
Marek prawdopodobnie pochodził ze środowiska żydowskiej diaspory, co czyniło go postacią dwukulturową. Pisał w podstawowej grece koine, a jego tekst był adresowany głównie do chrześcijan pochodzenia pogańskiego, najprawdopodobniej w Rzymie, w okresie prześladowań za czasów Nerona (ok. 64 r. n.e.). Marek kładzie duży nacisk na motyw cierpienia oraz na tzw. „sekret mesjański”.
Łukasz: Wykształcony lekarz i historyk
Łukasz był jedynym autorem Ewangelii, który nie był Żydem (choć niektórzy badacze widzą w nim prozelitę lub osobę silnie związaną z judaizmem diaspory). Tradycja identyfikuje go jako lekarza i bliskiego towarzysza św. Pawła. O jego obecności w wielu wydarzeniach świadczą fragmenty Dziejów Apostolskich pisane w pierwszej osobie liczby mnogiej („my”).
Łukasz był człowiekiem o starannym wykształceniu, co znajduje odzwierciedlenie w jego wyrafinowanym stylu literackim. Swoje dzieło – obejmujące Ewangelię oraz Dzieje Apostolskie – skomponował jako dwutomową historię, zachowując rygory ówczesnej historiografii grecko-rzymskiej. W swojej pracy opierał się na relacjach naocznych świadków, które starannie badał i porządkował.
Jan: Umiłowany uczeń i teolog
Czwarta Ewangelia przypisywana jest Janowi, synowi Zebedeusza, jednemu z najbliższych uczniów Jezusa. Tekst sam w sobie twierdzi, że pochodzi od świadka naocznego, identyfikowanego z „umiłowanym uczniem”. Choć Jan był galilejskim rybakiem, jego dzieło zdradza głęboką znajomość palestyńskiego środowiska żydowskiego sprzed 70 r. n.e.
Tradycja podaje, że Jan dożył bardzo późnego wieku (nawet 80–90 lat) i zmarł w Efezie pod koniec I wieku. Jego Ewangelia ma najbardziej refleksyjny charakter – Jan nie tylko relacjonuje fakty, lecz także ukazuje Jezusa jako wcielone Słowo i Bożą Mądrość. Swoje pismo kierował do wspólnoty zmagającej się z wykluczeniem z lokalnych synagog, chcąc umocnić jej przekonanie, że to właśnie ona jest prawdziwym spadkobiercą biblijnego judaizmu.
Tekst przygotowany na podstawie IVP Bible Background Commentary: New Testament
Craig S. Keener
